Hoewel ik geen student meer ben, en ook geen docent, zat ik vanavond toch in de zaal van het veritas-forum in Groningen (met toestemming van de organisatie). Bij een debat, of meer een gesprek volgens debatleider André Rouvoet, met als thema “het verhaal van de moraal”. Drie sprekers die spraken over de moraal, belicht vanuit drie hoeken: de biologische (prof.dr. Jan van Hooff), filosofische (dr. Frank Hindriks) en theologische (dr. Antoine Bodar).
Een zeer interessante avond, waar ik een aantal nieuwe dingen gehoord heb (bijvoorbeeld over altruïstisch gedrag in de natuur met betrekking tot evolutie), een aantal dingen die ik al wist maar verduidelijkt werden (er is een ideaal dat voor ogen gehouden moet worden, maar in onze gevallen samenleving moet je soms genoegen nemen met minder dan het ideaal en daar verstand en hart in mee laten wegen), en een aantal dingen waar ik toch zo m’n bedenkingen mee heb. Vooral dat laatste houdt me bezig, ook omdat het me enigszins beangstigt.
Er werd onder andere gesteld dat moraal goed gedrag bepaald wordt door wat er niet zozeer voor de individu op de korte, directe termijn voordeel oplevert, maar wat voor de gemeenschap op langere termijn het beste is. Niet alleen wordt hiermee de gemeenschap gesterkt met meer kans op overleven, maar is dit ook voor het individu gunstig. Immers, het geeft en het ontvangt. Of in een bekende uitdrukking: wie goed doet, goed ontmoet. Voor het individu zal er altijd een spanningsveld zijn tussen het directe (eigen)belang, en het lange-termijn belang.
Dit impliceert dat ergens in die gemeenschap een moraal is die als goed beschouwd wordt. Degenen die zich daar niet aan houden, vallen eigenlijk buiten de groep omdat ze als het ware niet het belang van de groep voor ogen hebben. Enerzijds vind ik dit heel begrijpelijk. Immers, om een gemeenschap goed te laten draaien, heb je regels nodig, richtlijnen. Anders krijg je chaos en daar zal uiteindelijk niemand beter van worden, ook niet degene die zich de sterkste acht.
Echter, het brengt mijns inziens ook vele problemen met zich mee, die tijdens het debat ook besproken werden: wat is het fundament waar die overeenstemmende moraal op wordt gebaseerd, en hoe bereik je daarover overeenstemming? Bouw je het op religieuze argumenten, is de mens je maatstaaf of neem je als maatstaaf dat wat in de natuur te vinden is? Is er één waarheid, of is de geldende moraal simpelweg een overeenstemming van verschillende meningen, een soort compromis?
In een pluriforme samenleving als de onze, waarbij veel dingen gedaan worden onder het mom van “als het maar goed voelt dan is het ook goed”, zal er moeilijk een algemeen geldende moraal van wat goed is vastgesteld kunnen worden zonder daarbij afbreuk te doen aan het individu, maar vooral ook zonder afbreuk te doen aan het ideaal. De waan de dag, doen wat goed voelt, leidt niet noodzakelijk tot het beste voor de samenleving en tot het beste voor het individu, ook al kan het nog zo mooi lijken. Een kleine stem die iets anders verkondigt dat misschien wél goed is, wordt niet gehoord of terzijde geschoven als idioot,te fanatiek, of gek.
Dat dat laatste niet zozeer een pessimistische gedachte maar eerder een realistische is, is iets wat ik als christen maar al te vaak meemaak, en steeds vaker. Als christen is het fundament van je handelen God, Zijn Woord en geboden. Geboden voor het welzijn van de mens, als richtlijn, een ideaal. Een ideaal dat vastgehouden moet worden, maar in onze gebroken samenleving soms met minder genoegen genomen moet worden (een zes is immers altijd nog beter dan een vier). De regels zijn er immers voor de mens, de mens niet voor regels (iets wat in katholieke kringen ook wel een gezonde sensus catholicus – katholiek gevoel – genoemd wordt).
Het christelijke moraal is daarom gebaseerd op een stevig fundament, iets wat niet zo snel wankelt en welke een lange geschiedenis heeft. Het zal hier en daar af en toe wat bijgeslepen worden, genuanceerd, en dat is ook goed. Maar de basis en het uitgangspunt blijft. De parabel die me hierbij opkomt is van de wijze man die zijn huis op de rots bouwde en de dwaze man die zijn huis op het zand bouwde. In onze tijd lijkt de algemene moraal, die vaak onderhevig is aan politieke correctheid, veelal gebouwd op het zand van de waan van de dag en van het relativisme. Er kan wel tot een goed moraal gekomen worden, maar het is instabieler en moeilijker. Echter, wanneer je God als uitgangspunt neemt bouw je het moraal op een stevige rots. Of zoals dr. Antoine Bodar zei: “moraal is eenvoudiger te doen als je God kent.”
